Nowoczesne szkolenia techniczne z obsługi aparatury – fundament bezpieczeństwa i skuteczności pracy elektroenergetyków i instalatorów

Błąd przy obsłudze miernika nie zawsze kończy się komunikatem „ERROR”. Czasem wynik wygląda wiarygodnie, trafia do protokołu i dopiero później okazuje się, że pomiar wykonano w niewłaściwym trybie, z nieodpowiednim zakresem, bez uwzględnienia warunków instalacji albo przy źle podłączonych przewodach. W elektroenergetyce taki błąd może oznaczać nie tylko powtórzenie pomiarów. Może prowadzić do błędnej oceny ochrony przeciwporażeniowej, niepotrzebnej wymiany sprawnego elementu, przeoczenia uszkodzenia lub podjęcia pracy w niebezpiecznych warunkach.

Dlatego szkolenie z obsługi aparatury pomiarowej i diagnostycznej powinno być traktowane inaczej niż zwykła prezentacja produktu. Dobry kurs ma nauczyć technika podejmowania decyzji: jaki pomiar wykonać, czym go wykonać, jak przygotować instalację, kiedy wynik jest niewiarygodny i w którym momencie należy przerwać pracę zamiast próbować „dociągnąć” pomiar do końca.

Samo świadectwo kwalifikacyjne również nie załatwia sprawy. Potwierdza określony zakres kwalifikacji wymaganych przy eksploatacji lub dozorze urządzeń, instalacji i sieci, ale nie zastępuje praktycznego przeszkolenia z konkretnego analizatora jakości energii, miernika instalacji, kamery termowizyjnej, testera zabezpieczeń czy aparatury do diagnostyki urządzeń elektroenergetycznych.

Najwięcej błędów powstaje przed naciśnięciem przycisku „START”

W praktyce pomiar zaczyna się długo przed uruchomieniem miernika. Najpierw trzeba odpowiedzieć na kilka pytań: co dokładnie ma zostać potwierdzone, w jakim układzie pracuje instalacja, jakie napięcia mogą wystąpić i czy wybrany przyrząd można w tym miejscu bezpiecznie zastosować.

To jeden z najważniejszych elementów szkolenia, bo nowoczesna aparatura potrafi bardzo dużo, ale nie podejmuje za operatora wszystkich decyzji.

Przykład jest prosty. Elektryk wykonujący pomiary instalacji niskiego napięcia może pracować jednego dnia przy obwodzie końcowym w budynku biurowym, następnego przy rozdzielnicy przemysłowej, a później przy instalacji fotowoltaicznej albo układzie z falownikiem. Ten sam multimetr lub miernik instalacji nie powinien być podłączany automatycznie w każdy punkt tylko dlatego, że zakres napięciowy na wyświetlaczu teoretycznie na to pozwala.

Trzeba sprawdzić między innymi:

• kategorię pomiarową CAT przyrządu, sond i przewodów,

• maksymalne napięcie dopuszczalne dla danego wejścia,

• stan izolacji przewodów i końcówek pomiarowych,

• prawidłowe zabezpieczenie wejść prądowych,

• rodzaj mierzonego układu i spodziewany poziom przepięć,

• sposób odłączenia badanego obwodu, jeżeli wymaga tego dana metoda,

• instrukcję producenta oraz zakładową instrukcję eksploatacji.

Szczególnie groźnym nawykiem jest kierowanie się wyłącznie napisem „1000 V” na obudowie. Napięcie znamionowe i kategoria CAT opisują różne właściwości przyrządu. Miernik odpowiedni do jednego miejsca instalacji nie musi być właściwy do pomiaru bliżej źródła zasilania, gdzie możliwe są znacznie większe energie przepięć.

Drugim problemem jest automatyzacja. Nowoczesne mierniki same dobierają zakresy, zapisują serie pomiarów, podpowiadają schemat połączeń, a oprogramowanie generuje raport. To wygodne, ale ma efekt uboczny: operator zaczyna ufać urządzeniu bardziej niż metodzie.

Dobry instruktor celowo pokazuje więc sytuacje, w których aparat daje wynik liczbowy, lecz wyniku nie wolno zaakceptować bez sprawdzenia warunków pomiaru. Dotyczy to chociażby niestabilnego styku sondy, prądów upływu, przewodów równoległych, wpływu odbiorników elektronicznych czy pomiarów wykonywanych w instalacjach z energoelektroniką.

Jeszcze inaczej wygląda praca z analizatorem jakości energii. Tu błędne podłączenie przekładników prądowych, pomylenie faz albo odwrócenie kierunku cęgów może stworzyć zestaw bardzo profesjonalnie wyglądających wykresów, który opisuje układ niezgodny z rzeczywistością.

Na szkoleniu powinno się więc przećwiczyć nie tylko montaż aparatury, ale też kontrolę logiczną danych. Jeżeli obiekt pobiera energię, a analizator pokazuje wartości charakterystyczne dla generacji, pierwszym podejrzanym powinien być sposób podłączenia, a nie nagła zmiana fizyki instalacji.

Uprawnienia są punktem wejścia, a nie instrukcją obsługi konkretnego urządzenia

W Polsce osoby zajmujące się eksploatacją określonych urządzeń, instalacji i sieci elektroenergetycznych muszą posiadać kwalifikacje odpowiednie do wykonywanych prac. W zakres eksploatacji mogą wchodzić m.in. obsługa, konserwacja, remont, naprawa, montaż, demontaż oraz czynności kontrolno-pomiarowe. Oddzielnym zakresem jest dozór nad takimi pracami.

To ważne rozróżnienie. Technik może mieć wieloletnie doświadczenie w montażu instalacji, ale jeżeli zaczyna wykonywać specjalistyczne pomiary, trzeba sprawdzić nie tylko, czy ma właściwy zakres kwalifikacji, lecz również czy rzeczywiście potrafi obsłużyć konkretny sprzęt i poprawnie zinterpretować wynik.

Świadectwa kwalifikacyjne są wydawane na 5 lat. Egzamin ma formę ustną i powinien potwierdzać wiedzę teoretyczną oraz praktyczną. Wymagany zakres wiedzy obejmuje m.in. budowę i działanie urządzeń, zasady eksploatacji, warunki wykonywania prac, BHP, ochronę przeciwpożarową, pierwszą pomoc oraz postępowanie w razie awarii.

Nie oznacza to jednak, że po zdanym egzaminie pracownik automatycznie potrafi obsłużyć każdy miernik dostępny na rynku.

Różnice pomiędzy urządzeniami są realne. Dotyczą między innymi:

• kolejności wykonywania testów,

• parametrów ustawianych przed pomiarem,

• kryteriów automatycznej oceny,

• sposobu kompensacji przewodów,

• konfiguracji cęgów i przekładników,

• rejestrowania zdarzeń,

• eksportu danych,

• aktualizacji firmware’u,

• oprogramowania komputerowego oraz mobilnego.

Z tego powodu szkolenie aparaturowe najlepiej organizować na urządzeniach używanych później przez pracowników, a nie na przypadkowym sprzęcie szkoleniowym. Jeżeli firma wykorzystuje kilka modeli mierników, nie ma potrzeby organizowania pełnego kursu dla każdego z nich, jeśli sposób pracy jest podobny. Trzeba jednak osobno przećwiczyć funkcje, których błędna obsługa może zmienić wynik lub poziom bezpieczeństwa.

Priorytet powinny mieć:

1. pomiary wykonywane pod napięciem,

2. pomiary wykorzystywane do potwierdzania skuteczności ochrony,

3. diagnostyka mająca wpływ na decyzję o dalszej eksploatacji urządzenia,

4. konfiguracja zabezpieczeń,

5. pomiary, w których wynik zależy od prawidłowego podłączenia wielu kanałów.

Nie każde szkolenie musi trwać kilka dni. Jednodniowy, intensywny warsztat praktyczny może być bardziej wartościowy niż długi kurs teoretyczny, jeżeli uczestnicy mają podobny poziom wiedzy i pracują na jednej grupie urządzeń. Przy bardziej rozbudowanej aparaturze, np. analizatorach jakości energii, testerach zabezpieczeń czy urządzeniach do diagnostyki maszyn, sensowne jest rozdzielenie szkolenia na część podstawową i późniejszą sesję zaawansowaną.

Słabym pomysłem jest natomiast szkolenie całego działu „na zapas” z funkcji, których nikt nie użyje przez następne pół roku. Bez praktyki większość szczegółów zniknie z pamięci. Lepiej szkolić pracowników krótko przed wdrożeniem nowego urządzenia, a po kilku tygodniach pracy przeprowadzić dodatkową sesję poświęconą problemom, które rzeczywiście pojawiły się w terenie.

Dobre szkolenie powinno kończyć się samodzielnym wykonaniem zadania

Najłatwiej rozpoznać słaby kurs po tym, że instruktor przez większość czasu trzyma miernik w ręku, a uczestnicy patrzą. Taki pokaz może być dobrym wprowadzeniem, ale nie jest szkoleniem operatora.

Pracownik powinien samodzielnie przejść przez pełną procedurę: przygotować stanowisko, dobrać akcesoria, sprawdzić przyrząd, wykonać połączenia, skonfigurować parametry, przeprowadzić pomiar, zapisać wynik, ocenić jego wiarygodność i poprawnie zakończyć pracę.

W przypadku urządzeń elektroenergetycznych dochodzą do tego wymagania organizacyjne. Przy pracy na urządzeniach odłączonych od napięcia nie wystarcza założenie, że rozłącznik został wyłączony. Przepisy przewidują m.in. zabezpieczenie przed przypadkowym lub celowym ponownym załączeniem, widoczne oznaczenie miejsc odłączenia, sprawdzenie braku napięcia, wymagane uziemienie oraz oznaczenie strefy pracy.

Przy pracach w pobliżu nieosłoniętych części pozostających pod napięciem znaczenie mają minimalne odstępy. Dla urządzeń o napięciu znamionowym do 1 kV granica strefy pracy w pobliżu napięcia wynosi 300 mm. Dla 15 kV jest to 1160 mm, dla 110 kV — 2000 mm, a dla 400 kV — 4000 mm. Przy organizowaniu takiej strefy trzeba uwzględnić nie tylko ciało pracownika, ale też odzież, narzędzia i ich elementy.

Szkolenie prowadzone przy rzeczywistej aparaturze daje możliwość przećwiczenia rzeczy, których prezentacja PowerPoint nie pokazuje: gdzie odłożyć przewody, jak prowadzić sondę, żeby ręka nie weszła w niewłaściwą strefę, jak zachować się po utracie komunikacji z urządzeniem i co zrobić, gdy wynik nie pasuje do wcześniejszych pomiarów.

Powinny pojawić się również kontrolowane błędy. Instruktor może przykładowo:

• zamienić kolejność faz,

• odwrócić jeden przekładnik,

• ustawić niewłaściwą przekładnię,

• pozostawić błędny zakres pomiarowy,

• zasymulować przerwanie przewodu,

• wprowadzić niewłaściwy parametr sieci,

• pokazać wynik uzyskany na uszkodzonym lub nieprawidłowo skompensowanym przewodzie.

Uczestnik ma błąd wykryć, a nie tylko usłyszeć, że taki błąd istnieje.

Przed zakupem szkolenia warto zapytać organizatora o cztery rzeczy: liczbę uczestników przypadających na jedno stanowisko, modele używanej aparatury, udział ćwiczeń praktycznych w czasie zajęć oraz zakres dokumentacji otrzymywanej po kursie.

Jeżeli przy jednym mierniku pracuje kilkanaście osób, praktyki będzie mało niezależnie od programu. Dla typowych warsztatów technicznych rozsądniej jest pracować w małych, kilkuosobowych grupach, tak aby każdy uczestnik rzeczywiście wykonywał pomiary.

W firmie warto dodatkowo stworzyć wewnętrzną kartę kompetencji aparaturowych. Nie musi to być rozbudowany system. Przy nazwisku pracownika można wskazać grupy sprzętu, które potrafi samodzielnie obsługiwać, datę ostatniego szkolenia i zakres wykonywanych czynności. Taki rejestr pomaga szczególnie tam, gdzie mierniki są współdzielone między brygadami.

Jest też minus coraz bardziej zaawansowanej aparatury: aktualizacje oprogramowania potrafią zmienić menu, format raportów, sposób komunikacji albo dostępność funkcji. Instrukcja wydrukowana trzy lata wcześniej może nie odpowiadać urządzeniu pracującemu dziś. Dlatego przed szkoleniem trzeba ustalić wersję sprzętu, firmware’u i oprogramowania, a po większej aktualizacji sprawdzić, czy procedura zakładowa nadal jest aktualna.

Nie ma również sensu udawać, że szkolenie usuwa ryzyko błędu. Nie usuwa. Zmniejsza je wtedy, gdy za kursem idą sprawne przyrządy, okresowe sprawdzanie sprzętu, właściwe procedury, aktualna dokumentacja i realny nadzór nad sposobem wykonywania pracy.

FAQ

Czy świadectwo kwalifikacyjne wystarcza do samodzielnej obsługi każdego miernika elektroenergetycznego?
Nie. Potwierdza kwalifikacje w określonym zakresie eksploatacji lub dozoru, ale nie zastępuje przeszkolenia z konkretnego modelu aparatury, metody pomiarowej ani zakładowej instrukcji pracy.

Jak długo ważne jest świadectwo kwalifikacyjne dotyczące eksploatacji urządzeń energetycznych?
Co do zasady świadectwo kwalifikacyjne jest ważne przez 5 lat. Przed skierowaniem pracownika do określonych czynności trzeba jednak sprawdzić nie tylko termin ważności dokumentu, lecz także zapisany na nim zakres urządzeń i wykonywanych prac.

Czy szkolenie z aparatury powinno kończyć się egzaminem?
Nie zawsze potrzebny jest formalny egzamin, ale warto wymagać praktycznego sprawdzenia umiejętności. Uczestnik powinien sam przygotować urządzenie, wykonać prawidłowe podłączenie, skonfigurować test i ocenić wynik. Sam certyfikat uczestnictwa niewiele mówi o rzeczywistych umiejętnościach.

Jak często powtarzać szkolenia aparaturowe?
Nie ma jednego właściwego odstępu dla każdego urządzenia. Szkolenie trzeba powtórzyć przede wszystkim po zmianie aparatury, istotnej aktualizacji oprogramowania, zmianie procedury, dłuższej przerwie w wykonywaniu danych pomiarów albo po wykryciu powtarzających się błędów. W sprzęcie używanym sporadycznie częstsze krótkie przypomnienia są skuteczniejsze niż jeden rozbudowany kurs raz na kilka lat.

Czy szkolenie online ma sens?
Tak, do teorii, konfiguracji oprogramowania, analizy danych czy przygotowania do pracy. Nie powinno jednak zastępować części praktycznej, jeżeli późniejsza praca wymaga podłączania aparatury do czynnej instalacji lub wykonywania czynności, w których błąd operatora może stworzyć zagrożenie.

Co sprawdzić przed zapisaniem pracownika na szkolenie?
Najpierw określić, jakie pomiary rzeczywiście wykonuje, na jakich urządzeniach i w jakich instalacjach. Dopiero później dobiera się zakres kursu. Szkolenie obejmujące kilkadziesiąt funkcji niewykorzystywanych w pracy zwykle daje gorszy efekt niż warsztat poświęcony kilku procedurom wykonywanym każdego tygodnia.

Pierwszy krok nie powinien więc polegać na szukaniu najdłuższego kursu. Zacznij od audytu trzech rzeczy: zakresu kwalifikacji pracowników, modeli używanej aparatury oraz pomiarów wykonywanych najczęściej i obarczonych największym ryzykiem. Jeżeli technik wykonuje pomiary, których nie ćwiczył praktycznie na używanym modelu urządzenia, właśnie tę lukę trzeba usunąć jako pierwszą. Dopiero później ma sens rozszerzanie programu o bardziej zaawansowane funkcje.

Dodatkowe informacje na: https://www.merserwis.pl